De economie en psychologie van armoede: kan incasso de bandbreedte van debiteuren vergroten?

In de zes jaren dat ik werkzaam was als fulltime credit controller bij incassobureau TCM Belgium, heb ik vaak wat afgezucht. Begrijp me niet verkeerd: de job is zeer gevarieerd en ook enorm uitdagend. Maar helaas wordt ook je geduld vaak uitgedaagd.

Eén van de belangrijkste aanwervingscriteria voor nieuwe medewerkers binnen incasso is niet voor niets een groot empathisch vermogen. Heel wat beslissingen van debiteuren zijn namelijk (economisch) rationeel moeilijk te kaderen. Op psychologisch vlak zijn ze echter zeer begrijpelijk: heel wat acties en reacties zijn terug te voeren naar de bandbreedte van mensen in armoede.

‘De beste manier om te sparen is om te spenderen’ – Eldar Shafir

Het is voor credit controllers soms frustrerend te horen dat een onbetaalde factuur blijft liggen, terwijl de debiteur in kwestie net een nieuwe gsm, flatscreen of auto heeft aangeschaft.

Maar Eldar Shafir (medeauteur van het boek ‘Schaarste. Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen’) geeft hier een zeer klare kijk op, eentje die elke incassomedewerker best in het achterhoofd houdt. Wanneer je arm bent en je ineens over een grote som geld beschikt, kan je die best snel spenderen — of anders gezegd, ‘investeren’ als manier van sparen — vooraleer je omgeving of je schuldeiser het bedrag komt aftroggelen.

Cultuur, karakter, omgeving en scholing zijn niet de oorzaak van armoede, maar dragen wel bij tot het al dan niet uit de armoede raken. In vaktermen heet dat culturele bestendiging. Er is ook zoiets als economische bestendiging: economische regels veroorzaken geen armoede, maar houden deze wel in stand.

Armoede is namelijk een kostelijke zaak. Denk maar aan de bekendste ‘armoedeval’, waarbij mensen in armoede die hun uitkering zouden opgeven voor een betaalde job, hierdoor uiteindelijk minder inkomen genereren omdat heel wat subsidies dan wegvallen.

Een debiteur die zich een nieuwe gsm aanschaft wanneer er nog heel wat facturen op de ‘te betalen’-hoop liggen, doet dit dus doorgaans niet omwille van een ‘zwak karakter’ of een ‘laag IQ’. Soms is spenderen simpelweg geen irrationele beslissing. Daarnaast moet men ook rekening houden met de bandbreedte van debiteuren.

Schaarste in bandbreedte

It’s not that poor people have less bandwidth. It’s that “all people, if they were poor, would have less effective bandwidth.”

Sendhil Mullainathan & Eldar Shafir

Schaarste in bandbreedte treedt op wanneer er een gebrek aan tijd en geld is. Je cognitieve ruimte wordt door die schaarste beknopt, waardoor doorgaans nog enkel beslissingen met een korte-termijneffect worden uitgevoerd. De hoogst dringende zaken (facturen) eerst; de rest wordt achteruitgeschoven.

Geld lenen om geleend geld tijdig af te betalen aan hoge tarieven, wanneer er geen tijd is om te onderhandelen. Er is letterlijk geen ruimte in je hoofd — geen bandbreedte — voor andere, laat staan langetermijnoplossingen. Schaarste in de geest bevordert tunnelvisie.

Sommige lezers zullen denken dat wanneer zij in armoede zouden verzeilen, zij de situatie vast en zeker anders — lees: beter — zouden aanpakken dan ‘stereotype debiteuren’. Ook ik heb me even aan die gedachte schuldig gemaakt. Twee situaties staven echter zeer duidelijk het tegenovergestelde.

• In de eerste situatie participeerden deelnemers (opgedeeld in arm en rijk) aan Family Feud, een triviaspel met multiplechoicevragen. Het ‘arme’ team kreeg slechts 15 seconden per ronde, het ‘rijke’ team een ‘budget’ van 1 minuut. Beide groepen konden tijd lenen van toekomstige rondes. Uitkomst: de ‘armen’ leenden veel meer, waardoor hun toekomstige ‘loonstrookjes’ geleidelijk kleiner werden; de rijken vermeden meestal schulden. Schaarste, onafhankelijk van persoonlijkheid of andere factoren, voedt dus een drang tot roekeloos lenen.
• Een kritisch mens zou kunnen stellen dat dit experiment niet aantoont hoe één en dezelfde persoon ageert in een arme én een rijke situatie. Onderzoekers namen daarom Indiase rietsuikerboeren onder de loep. Na de oogst ontvangen zij 60% van hun jaarinkomen; op andere momenten kunnen ze de touwtjes amper aan elkaar knopen. Wat blijkt? De boeren scoren hoger op IQ-testen wanneer ze een goedgevulde bankrekening hebben dan wanneer er schaarste in geld is. Het verschil zou zelfs 13 punten zijn — vergelijkbaar met een nacht niet slapen, of met alcoholverslaving.

De overheid in de voetsporen van de debiteur

Op welke manier willen overheden inspelen op armoede? De overheid is eerder betuttelend naar debiteuren — bestraffen of de uitkering afnemen wanneer mensen in armoede de regels overtreden — en legt de ‘schuld’ bij het individu. Zelfredzaamheid en talent zijn gevierde waarden, onderwijs is het wondermiddel. Maar wat als debiteuren niet de nodige bandbreedte hebben om zich te engageren voor scholing?

De Belgische Kamer heeft onlangs nog een wetsvoorstel willen goedkeuren waarbij debiteuren onder meer hun betalingen vooruit zouden kunnen schuiven. Hierdoor zouden privébedrijven mede verantwoordelijk worden voor de opvolging van mensen in armoede.

Nog verbazingwekkender: de overheid leek als redmiddel voor armoede een kortetermijnoplossing naar voren te schuiven, die mensen op lange termijn nog dieper in armoede zou duwen. Iets wat debiteuren instinctief zelf zouden doen vanwege die schaarste in bandbreedte. Dat is natuurlijk geen oplossing.

Kan de credit controller debiteuren uit armoede helpen?

De cruciale vraag: hoe kan men de bandbreedte bij mensen in armoede vergroten? De gemakkelijkste manier is hen sommen geld geven, maar we leven helaas niet in een utopie. Scholing kan helpen, maar daarvoor heeft men al redelijk wat ruimte in de geest nodig.

De meest realistische manier? Mensen in armoede dichtbij opvolgen, samen zoeken naar een uitweg, en helpen met administratieve rompslomp die anders zou blijven liggen. Op die manier kan ook de credit controller een sleutelrol spelen.

Onze credit controllers stellen samen met debiteuren haalbare betalingsplannen op. Wanneer betalingen vergeten worden, volgen rappels en telefoontjes. Zonder reactie komt zelfs een externe credit controller ter plaatse. Zo wordt het probleem aangepakt, en dat kan mensen in armoede — hoe contradictorisch het voor sommigen ook klinkt — gemoedsrust brengen.

De acties van de credit controllers lijken van weinig belang, maar houden de debiteur wel weg van de rechtbank en dus van extra kosten, een andere armoedeval.

Meer lezen over armoede en schaarste

Onze bronnen voor dit artikel:

• Waarom arme mensen domme dingen doen — Rutger Bregman, De Correspondent, 17 december 2013
• Scarcity: Why Having Too Little Means So Much — review door Tim Adams, The Guardian, 7 september 2013
• Scarcity: Why Having Too Little Means So Much — review door Oliver Burkeman, The Guardian, 23 augustus 2013
• No Money, No Time — Maria Konnikova, The New York Times, 13 juni 2014
• Life in the Red — Benedict Carey, The New York Times, 14 januari 2013